
Były członek zarządu spółki z o.o. dostaje pozew od wierzyciela, choć od jego odejścia z firmy minęły dwa lata, a sama spółka w międzyczasie upadła. Wierzyciel twierdzi, że wniosek o upadłość został złożony za późno, więc żąda zapłaty niespłaconego długu z prywatnego majątku menedżera. W takich sytuacjach ubezpieczenie D&O może przesądzić o tym, czy koszty obrony i ewentualnego odszkodowania poniesie ubezpieczyciel, czy rodzina pozwanego. W artykule wyjaśniamy, czym jest ta polisa, przed jakimi ryzykami chroni, gdzie kryją się jej ograniczenia i na co zwrócić uwagę przed podpisaniem umowy.
Ubezpieczenie D&O – co to jest i kogo chroni?
Skrót D&O pochodzi od angielskiego wyrażenia „directors and officers”, czyli członków organów i kadry zarządzającej. To ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej osób, które podejmują decyzje w imieniu spółki, za szkody wyrządzone niewłaściwym wykonywaniem ich obowiązków. Polisa chroni przede wszystkim prywatny majątek tych osób, a nie majątek samej firmy.
Zakres osób objętych ochroną zależy od umowy, ale zwykle obejmuje członków zarządu, rady nadzorczej i prokurentów, a często także likwidatorów i kadrę menedżerską podejmującą samodzielne decyzje. Standardem jest też ochrona osób, które pełniły funkcje w przeszłości, oraz tych, które zostaną powołane w trakcie okresu ubezpieczenia. Umowę zawiera zazwyczaj spółka, która opłaca składkę na rzecz swoich menedżerów.
Za co odpowiada członek zarządu?
Wielu menedżerów zakłada, że ograniczona odpowiedzialność spółki chroni także ich samych. Tymczasem przepisy przewidują kilka sytuacji, w których członek zarządu odpowiada własnym majątkiem. Do najczęstszych źródeł roszczeń należą:
- odpowiedzialność wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem sprzecznym z prawem lub umową spółki;
- odpowiedzialność za zobowiązania spółki z o.o. w razie bezskutecznej egzekucji, gdy wniosek o upadłość nie został złożony we właściwym czasie;
- odpowiedzialność za zaległości podatkowe spółki;
- roszczenia wspólników lub akcjonariuszy, np. w związku z nieudaną inwestycją;
- roszczenia pracowników, kontrahentów czy organów administracji;
- postępowania karne i administracyjne związane z działalnością spółki.
Od 2022 roku Kodeks spółek handlowych zawiera regułę biznesowej oceny sytuacji, która chroni menedżera działającego lojalnie i w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego. Nie wyklucza ona jednak samego pozwu ani kosztów obrony, które w sporach z udziałem menedżerów potrafią sięgać znacznych kwot.
Trzy części polisy
Typowa polisa D&O składa się z kilku modułów, które odpowiadają różnym sytuacjom. Ich nazwy pochodzą z praktyki rynku londyńskiego, ale przyjęły się także w Polsce. Poniższa tabela pokazuje, czym się różnią.
| Moduł | Na czym polega | Kiedy ma znaczenie |
|---|---|---|
| Strona A | Ubezpieczyciel pokrywa szkodę bezpośrednio za menedżera | Gdy spółka nie może lub nie chce pokryć kosztów, np. w upadłości |
| Strona B | Ubezpieczyciel zwraca spółce koszty, które poniosła, chroniąc menedżera | Gdy spółka zgodziła się pokryć koszty obrony swojego członka zarządu |
| Strona C | Ochrona samej spółki w określonych roszczeniach | Najczęściej w spółkach giełdowych przy roszczeniach inwestorów |
Dla większości spółek niepublicznych najważniejsza jest strona A. W sytuacji niewypłacalności spółki menedżer zostaje zwykle sam z roszczeniami, a polisa jest wtedy jedynym realnym źródłem finansowania jego obrony.
Co zwykle obejmuje ochrona, a czego nie?
Najczęściej wykorzystywanym elementem polisy są koszty obrony, czyli wynagrodzenie prawników, biegłych i koszty sądowe. Wiele umów obejmuje też koszty obrony w postępowaniach karnych i administracyjnych, a także koszty reprezentacji podczas przesłuchań czy kontroli. Do tego dochodzą odszkodowania i ugody zaakceptowane przez ubezpieczyciela.
Polisy zawierają jednak wyłączenia. Standardowo nie obejmują szkód wyrządzonych umyślnie ani przestępstw stwierdzonych prawomocnym wyrokiem, a ubezpieczyciel może wtedy żądać zwrotu wypłaconych wcześniej kosztów obrony. Wyłączone bywają także kary i grzywny, roszczenia znane przed zawarciem umowy, szkody na osobie i mieniu oraz spory między członkami organów tej samej spółki. Szczegóły różnią się między ubezpieczycielami, dlatego lista wyłączeń zasługuje na równie uważną lekturę jak zakres ochrony.
Scenariusz z odpowiedzialnością za długi spółki
Wróćmy do menedżera z wprowadzenia. Jeśli spółka miała polisę D&O obejmującą byłych członków zarządu, a umowa była odnawiana bez przerw, ubezpieczyciel powinien sfinansować jego obronę przed roszczeniem wierzyciela. Sąd oceni, czy wniosek o upadłość rzeczywiście złożono za późno i czy zachodzą okoliczności zwalniające z odpowiedzialności. Jeśli jednak spółka zrezygnowała z polisy przed upadłością, a nie wykupiła okresu dodatkowego zgłaszania roszczeń, menedżer może zostać bez ochrony.
Zasada zgłoszenia roszczenia i inne pułapki
Polisy D&O działają zwykle w systemie zgłoszenia roszczenia. Oznacza to, że ochroną objęte są roszczenia zgłoszone w okresie ubezpieczenia, nawet jeśli dotyczą wcześniejszych decyzji. Ma to duże znaczenie przy zmianie ubezpieczyciela lub rezygnacji z polisy, bo przerwa w ochronie może pozbawić menedżerów zabezpieczenia w sprawach, które ujawnią się później.
Z tym wiąże się kilka pojęć, które warto znać. Data retroaktywna określa, od kiedy decyzje są objęte ochroną. Dodatkowy okres zgłaszania roszczeń pozwala zgłosić roszczenie po wygaśnięciu polisy. Obowiązek zgłaszania okoliczności, które mogą prowadzić do roszczeń, bywa natomiast ignorowany, a jego niedopełnienie może skutkować odmową wypłaty. Suma ubezpieczenia jest zwykle wspólna dla wszystkich ubezpieczonych osób, więc jedno duże roszczenie wobec kilku członków zarządu może szybko ją wyczerpać.
Na co zwrócić uwagę przed zawarciem umowy?
Porównanie ofert samą wysokością składki rzadko daje dobry wynik. Przed podpisaniem umowy przydaje się przejście przez kilka pytań:
- Kto dokładnie jest ubezpieczony, w tym czy ochrona obejmuje byłych członków organów i spółki zależne.
- Czy suma ubezpieczenia jest adekwatna do skali działalności i liczby osób objętych ochroną.
- Czy polisa przewiduje odrębny limit na koszty obrony lub dodatkową sumę dla strony A.
- Jakie są wyłączenia i czy dotyczą obszarów istotnych dla branży spółki.
- Czy umowa obejmuje odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe i składki na ubezpieczenia społeczne.
- Od kiedy obowiązuje data retroaktywna i jakie są warunki dodatkowego okresu zgłaszania roszczeń.
- Jak wygląda procedura zgłaszania szkody i akceptacji wyboru prawnika.
Przy większych spółkach warto skorzystać z pomocy brokera specjalizującego się w ryzykach finansowych. Treść ogólnych warunków ubezpieczenia ma w sporze z ubezpieczycielem znacznie większe znaczenie niż zapewnienia z rozmowy handlowej.
Czego polisa nie zastąpi?
Ubezpieczenie odpowiedzialności nie jest zwolnieniem z obowiązku staranności. Polisa nie zadziała w przypadku umyślnego naruszenia prawa, a częste roszczenia mogą podnieść składkę lub utrudnić odnowienie ochrony. Dlatego D&O najlepiej traktować jako uzupełnienie dobrze udokumentowanego procesu decyzyjnego, systemu zgodności z przepisami i regularnego monitorowania sytuacji finansowej spółki.
Dla członków zarządu rozsądnym pierwszym krokiem jest sprawdzenie, czy spółka w ogóle posiada taką polisę, kogo ona obejmuje i kiedy kończy się okres ubezpieczenia. Osoby obejmujące nową funkcję mogą też poprosić o kopię warunków jeszcze przed powołaniem, bo w wielu przypadkach to właśnie wtedy łatwiej wynegocjować zapewnienie odpowiedniej ochrony.
